Over de leercurve, het leerklimaat en het vastzetten van leerinhouden bij jongeren is al veel geschreven. Ontgoochelende resultaten in buitenlandse testen zorgen ervoor dat iedereen wel een mening heeft over het niveau van het onderwijs, wat er niet goed gaat en hoe het beter kan.

Niet zo als het gaat over het leerproces bij volwassenen. In het Vlaamse onderwijslandschap is er bedroevend weinig aandacht voor het leren van volwassenen, hoewel er toch 32 centra voor volwassenen zijn – gesubsidieerd door het ministerie van onderwijs – en dat volwassenen daarnaast op tal van andere manieren formeel en informeel leren.

Volwassenen en leren worden in de visienota’s als Edusprong of het Actieplan levenslang leren in een adem genoemd met werkgelegenheid en navormingen. Vlaanderen, motor van van alles en nog wat, is een tuffende locomotief als het gaat over levenslang leren. In 2019 participeerde slechts 8,6% van de Vlamingen tussen 25 en 64 jaar aan een opleiding of vorming. Vlaanderen zit daarmee in de lagere middenmoot binnen Europa.

Daarnaast leren volwassenen ook in een context die niet werkgebonden is. Cursisten die zich in het volwassenenonderwijs inschrijven voor een talencursus, een kookcursus of omdat ze een tablet willen leren gebruiken doen dat niet om hun kansen op werk te vergroten. Ze doen het ook niet om zich bezig te houden, zoals smalend wordt gesuggereerd door hen onder te brengen in de categorie ‘hobbyisten’. Mensen leren graag, willen nieuwe dingen leren of zich verder bekwamen in wat ze al kennen, ervaringen opdoen en met anderen interageren. Sociale contacten en netwerkvorming spelen een fundamentele rol bij het welbevinden, dat maakte de pandemie pijnlijk duidelijk.

Didactisch gezien is een centrum voor volwassenenonderwijs (cvo) een andere wereld dan een middelbare of lagere school. Het lijkt niet op een hogeschool of universiteit. Wie er voor de klas staat heeft het vak – met uitzondering van NT2 waar prima voorbereidingstrajecten voor bestaan – met vallen en opstaan geleerd. De professionele bacheloropleiding secundair onderwijs maakt nauwelijks gewag van de complexe realiteit van het volwassenenonderwijs, waar zowel 18plussers zonder diploma als hooggeschoolde senioren op de banken zitten.

Leren omdat we het leuk vinden

Omgaan met de diversiteit van het publiek is een zaak, de juiste didactische handelingen stellen is een andere. De grondlegger van de andragogie – tegenhanger van pedagogie – is Malcolm Knowles, die zich een leven lang bezig heeft gehouden met hoe volwassenen leren en hoe je dat leren als leerkracht kan bevorderen.

Waarom studeren cursisten Italiaans? In de eerste plaats is dat om zich verstaanbaar te kunnen maken en anderen te begrijpen. Sommige cursisten hadden tijdens een bezoek aan Italië communicatieproblemen omdat ze de taal niet spraken, anderen willen die problemen net voorkomen en gaan graag voorbereid op reis. Culturele componenten – zoals liedjesteksten of specifieke termen uit de kunstgeschiedenis begrijpen – spelen soms ook een rol in de aantrekkingskracht van de taal, maar de belangrijkste motivatie om te leren is toch het praktisch aanwenden van de taal om zich te kunnen uitdrukken. Volwassenen hebben een intrinsieke motivatie: ze vinden de drang om te leren in hun eigen leefwereld en hun eigen noden. Knowles stelt vast dat volwassenen in hun leerproces evolueren van ‘subject-focused’ naar ‘problem-solving’. Staat bij jongere lerenden het onderwerp centraal dat moet uitgediept worden, dan zijn volwassenen meer geïnteresseerd in de bredere context van het probleem en de toepasbaarheid van oplossingen in de toekomst.  De beslissing om aan een taalopleiding te beginnen is weldoordacht en komt dikwijls pas op een moment dat de lerende aanvoelt als opportuun. Leren bij volwassenen is immers een activiteit die moet ingepast worden in een dagelijkse tijdsbesteding in concurrentie met een (betaalde) job, een gezin en andere verplichtingen. Volwassenen leren niet omdat ze moeten maar omdat ze er praktisch en mentaal klaar voor zijn.

In de opleiding brengt de volwassen lerende een grote leerbagage mee: de eigen opleiding, leerstrategieën, professionaliseringstrajecten, probleemoplossend vermogen, ervaringen gelinkt aan culturele verschillen of aan informele leermomenten … . Net dankzij die ervaringen zijn volwassenen zich erg bewust van hun leerproces, de inspanningen die ze ervoor leveren, de tijd die het hen kost. Ze willen dat proces dan ook graag mee bepalen en in handen houden.

De uitdaging voor de leerkracht in het cvo ligt net daar: een kader scheppen waarin cursisten voldoende ondersteuning krijgen maar tegelijkertijd een antwoord vinden op hun individuele leernood zodat ze eigenaar blijven van hun leerproces.

Hierover, en over de rol van literatuur in het volwassenenonderwijs, schreef ik de masterproef ‘Ma ci piace leggere’. Lees hier het eerste hoofdstuk.

#